Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą Politykę prywatności.

[ Zamknij ]

Czytelnia

Cały lud opisuje kulturę ludową!

Autor wpisu: Katarzyna Sołtan-Młodożeniec
Data publikacji: 25.11.2010

Mapa Kultury to cyberraj dla pasjonatów kultury ludowej, którzy znają, ale też chcą odkrywać i opisywać oryginalność i bogactwo folkloru swoich wsi i miasteczek oraz tradycje przodków.

 

Wyjątkowość tego projektu wiąże się z ogromnymi zmianami, jakie zachodzą od kilkudziesięciu lat w tradycyjnej kulturze polskiej wsi. I nie chodzi tu tylko o niszczenie zabytków materialnych – chat, spichlerzy, tradycyjnego układu zabudowy – ale przede wszystkim o zanikanie wielu zwyczajów i tradycji: obrzędów, zawodów, muzyki ludowej, a także o przemiany obyczajów związane z ekspansją kultury masowej. To oczywiście naturalna kolej rzeczy, istotę świata, w tym kultury, stanowi ciągła przemiana,i nie chodzi o to, by za wszelką cenę żyć w cywilizacyjnym skansenie. Bardzo ważne są jednak świadomość własnych korzeni oraz poczucie tożsamości, którą daje znajomość dziedzictwa przodków. Mogą one stać się inspiracją do tworzenia współczesnych form kultury.
 
Na szczęście moda na etno, jaka przywędrowała do nas z Zachodu, zmienia nasz niechętny stosunek do folkloru, wynikający w dużej mierze z wykorzystywania w czasach PRL-u kultury ludowej do celów propagandowych, w myśl idei sojuszu robotniczo-chłopskiego.
 
W końcu warto wiedzieć, z czego wyrastają międzynarodowy sukces naszych zespołów folkowych, np. Kapeli ze wsi Warszawa, czy popularność filcowego dywanu z ornamentami z ludowej wycinanki, zdobywającego na świecie liczne nagrody w dziedzinie designu.
 
Mapa Kultury – dzięki podziałowi na trzy kategorie: Ludzie, Miejsca, Klimaty – czeka na wielbicieli nie tylko detali architektury zakopiańskiej, lecz także fafernuchów czy sękacza.
 
Szeroka kategoria Klimaty pomieści wszelkie przejawy kultury ludowej, w tym kuchnię regionalną, jako część naszego dziedzictwa. Znajdzie się tu miejsce także dla tradycji językowej, czyli dla dialektów i gwar.
 
Dobrym początkiem współuczestnictwa w tym projekcie będzie przyjrzenie się załączonej mapie historyczno-etnograficznej. Pokazuje ona ogromne zróżnicowanie naszego kraju, a poza tym pozwoli nam zweryfikować podstawową wiedzę o własnej okolicy i sąsiednich regionach.
 
A potem trzeba już tylko wybrać kategorię i bogactwo kulturowe naszych terenów pozna cała Polska.
 
Miejsca
 
Kategoria Miejsca zainteresuje nie tylko mądre głowy lubiące szczegółowe opisy słynnych zabytków. Powinny znaleźć się w niej przede wszystkim przykłady architektury ludowej (również małej) oraz budownictwa wiejskiego.
 
Architektura mówi nam nie tylko o stylu czy umiejętnościach budowniczych, lecz także o dawnych tradycjach, miejscowej kulturze, specyfice klimatu i obrzędowości, jaka towarzyszyła życiu dawnych mieszkańców wsi.
 
Zabudowa tradycyjnej polskiej wsi to głównie budynki mieszkalne, w zależności od regionu zwane chałupami, chatami, izbami, chyżami lub checzami. Były one najczęściej drewniane. Przestrzeń między chatami wypełniały zabudowania gospodarcze, przede wszystkim obory, stajnie i chlewy, a także tzw. budynki schowkowe, czyli szopy, brogi, stogi, spichrze i wozownie. Krajobrazu dopełniały młyny, spichlerze, karczmy oraz dworki, w których mieszkali właściciele ziemscy.
 
Na charakter zabudowy polskich wsi, poza historią regionu, wpływały przede wszystkim ukształtowanie terenu i dostępność materiałów, np. podstawowymi surowcami na Podhalu są drewno świerkowe, rzadziej jodłowe, oraz kamienie rzeczne używane do budowy podmurówek oraz piwnic.
 
Warto też zwrócić uwagę na różne typy zabudowy polskich wsi. Najpopularniejsza jest ulicówka (przypominająca miejską ulicę), często spotyka się też szeregówkę (z regularną zabudową wzdłuż dróg wewnętrznych prostopadłych do drogi głównej), rzadziej występują: rzędówka, okolnica, owalnica, wielodrożnica czy widlica.
 
Tradycyjną, drewnianą zabudowę wiejską łatwiej dziś spotkać w skansenach, czyli muzeach na wolnym powietrzu, niż przy polskich drogach. Dlatego dokumentacja i walka o zachowanie pejzażu kulturowo-architektonicznego polskich wsi i miasteczek powinny stać się ważne przede wszystkim dla ich mieszkańców. Niestety, promocja regionów oparta na sielskim obrazie malowniczych polskich wsi jest inspirowana obrazem z przeszłości, dziś już zazwyczaj fałszywym. To skutek m.in. industrializacji wsi prowadzonej w czasach PRL-u, kiedy w wielu miejscach Polski bezpowrotnie zniszczono krajobraz kulturowy, ale też efekt niskiej świadomości estetycznej i kulturowej mieszkańców.
 
W kategorii Miejsca warto też oczywiście zaznaczyć instytucje kultury „uregulowanej”: skanseny, np. kultury kaszubskiej we Wdzydzach, czy muzea etnograficzne.
Miejsca to jednak nie tylko budynki, nawet te o najciekawszej formie i z najcenniejszymi zbiorami, lecz także po prostu punkty, które wyróżniają się ze względów kulturowych, np. rozdroże z kapliczką z Chrystusem frasobliwym (zatroskanym, siedzącym na kamieniu, z głową podpartą dłonią – jeden z najpopularniejszych wizerunków w polskiej rzeźbie ludowej) albo mostek nad rzeką z figurą św. Jana Nepomucena (świętego od szczęśliwych przepraw wodnych).
 
Miejsca magiczne w kulturze ludowej wiązały się często z granicą wsi lub pola czy skrzyżowaniami dróg, gdzie, jak wierzono, działają złe moce.
 
Niebezpieczne były też wszelkie mostki i stawy. Dlatego do dzisiaj spotykamy na rozstajach krzyże mające odstraszać demony, chroniące przed złymi mocami. Osobną kategorię wierzeń – obecną w niemal każdej wiejskiej społeczności, niezależnie od regionu Polski – stanowiła wiara w magię pewnych nietypowych, niezwykłych miejsc: od cmentarza, na którym pojawiały się duchy zmarłych, po miejsca czyjejś tragicznej śmierci, gdzie straszyła zjawa nieszczęśnika, często pod postacią czarnego zwierzęcia.
 
Ludzie
 
Ta kategoria obejmuje przede wszystkim twórców kultury ludowej, a także jej propagatorów.
 
Tych najwybitniejszych dostrzega i wyróżnia co roku kapituła Nagrody im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej”. Jest ona przyznawana za wybitne osiągnięcia w dziedzinie kultury ludowej oraz za całokształt działań twórcom indywidualnym (sztuk plastycznych, literatury ludowej, muzyki instrumentalnej, śpiewu, tańca), kapelom i zespołom folklorystycznym. Honoruje się także działalność badawczą i dokumentacyjną oraz ożywianie i upowszechnianie kultury ludowej.
 
Najwybitniejsi twórcy ludowi mają dziś status pełnoprawnych artystów. Docenia się też kunszt i oryginalność dawnych form rzemiosła artystycznego, dziś często uważa się je za dzieła sztuki.
 
Specyfikę i bogactwo kulturowe poszczególnych regionów etnograficznych najbarwniej oddaje właśnie sztuka ludowa – muzyka, tańce, pieśni, rzemiosło, stroje regionalne. Nasza rola nie polega na ocenie poprawności stylistycznej czy wartościowaniu konkretnej twórczości. Ważne, byśmy, poznając różne dziedziny sztuki ludowej i rzemiosła, znali ich cechy charakterystyczne dla naszego regionu, umieli odróżnić prace komercyjne, jedynie stylizowane na ludowe od autentycznych dzieł, często wykonywanych przez prawdziwych mistrzów.
 
Najważniejsze dziedziny sztuki ludowej i techniki rękodzielnicze w Polsce to:
 
  • garncarstwo – tradycje te przetrwały np. w Czarnej Wsi Kościelnej w Puszczy Knyszyńskiej;
  • hafciarstwo – ogromnie zróżnicowane ornamentalnie i kolorystycznie w poszczególnych regionach;
  • koronkarstwo – mimo upowszechnienia się w XIX wieku koronek produkowanych maszynowo w wielu regionach Polski jest wciąż żywe;
  • kowalstwo;
  • zabawkarstwo;
  • plastyka obrzędowa (rekwizyty obrzędowe) – gwiazdy kolędnicze, maski, kostiumy dla przebierańców zapustnych, szopki, wieńce dożynkowe, pieczywo obrzędowe, palmy i zdobione jaja wielkanocne, a także zabawki na choinkę, pająki czy kwiaty bibułkowe;
  • plecionkarstwo;
  • snycerstwo – czyli zdobnictwo w drewnie, należy do najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych dziedzin twórczości ludowej;
  • tkactwo – na polskiej wsi tkanie było zajęciem powszechnym, kobiety przekazywały sobie jego sekrety z pokolenia na pokolenie;
  • wycinanka – jest znana na całym świecie, jednak badacze uznają ją za dziedzinę typowo polską, ponieważ w żadnym innym kraju nie występowała w tak dużej różnorodności i w takim bogactwie odmian. Powstała wyłącznie w ramach kultury ludowej i nie miała związku z jakąkolwiek formą kultu. Jej rozkwit nastąpił w drugiej połowie XIX wieku wraz z rozwojem zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na polskiej wsi. Była szczególnie popularna na trenach wschodniej i środkowej Polski. Wycinankami przystrajano izby na Boże Narodzenie i Wielkanoc oraz na inne ważne uroczystości, np. rodzinne.
 
Szczególną dziedziną twórczości ludowej jest malarstwo, w tym szczególnie oryginalne malarstwo na szkle (słyną z niego zwłaszcza artyści z Podhala).
 
Również rzeźba zajmuje w polskiej sztuce ludowej wyjątkową pozycję i świadczy o jej bogactwie, niepowtarzalności i żywotności. Dawne rzeźbiarstwo ludowe ściśle wiązało się z kultem religijnym i podobnie jak inne dziedziny twórczości ludowej stanowiło wyraz potrzeb duchowych mieszkańców polskiej wsi.
 
Od XVII do XIX wieku powszechnym zwyczajem było stawianie krzyży i kapliczek, przy których zbierano się na modlitwach. Dzięki temu znacznie wzrosło zapotrzebowanie na rzeźbę o tematyce sakralnej. Najczęściej spotyka się figury Jezusa, Matki Bożej i świętych patronów, nawiązujące często do przedstawień gotyckich i barokowych znajdujących się w kościołach. Wykonawcami byli zazwyczaj stolarze, ale oprócz nich zaczęli się pojawiać samoucy, samorodni, prymitywni artyści. Ich prace wyróżniały się nieskrępowaną ekspresją. Istnieli również wędrowni świątkarze, którzy przemierzali wioski i na zamówienie wykonywali konkretne rzeźby.
 
Dzieła sztuki ludowej o największej wartości poznawczej, etnograficznej i historycznej trafiają do zbiorów muzeów.
 
W kategorii Ludzie powinni się też znaleźć najbardziej utalentowani muzycy, a raczej muzykanci. Więcej na temat muzyki ludowej w następnej kategorii, czyli w Klimatach.
 
Klimaty
 
Klimaty to kategoria o bardzo otwartym charakter, dlatego spodoba się osobom poszukującym oryginalnych, nieodkrytych przejawów kultury polskiej wsi.
 
Mogą tu trafić opisy i zdjęcia zarówno przedmiotów, czyli np. dawnych instrumentów ludowych czy narzędzi rolniczych, jak i obyczajów oraz tradycji, w tym rodzinnych lub tych związanych z życiem przyrody i kalendarzem.
 
Polska kultura ludowa wykształciła ogromne bogactwo zwyczajów i obrzędów. Większość z nich została zapomniana jeszcze przed II wojną światową, inne mają dziś charakter wyłącznie widowiskowy. Przetrwały najczęściej te, które z czasem mocno związały się z wierzeniami religijnymi, m.in. charakterystyczna polska obrzędowość Bożego Narodzenia, albo te, których kultywowanie podnosi atrakcyjność pewnych miejscowości, np. pochód lajkonika w Krakowie.
 
Mimo coraz większej unifikacji kulturowej obrzędy w poszczególnych regionachbardzo się różnią, ale zdajemy sobie z tego sprawę dopiero wówczas, gdy wyjedziemy na drugi koniec Polski i okaże się, że np. tradycje wielkanocne są tu zupełnie inne niż te, które znamy od dzieciństwa.
 
Do Klimatów powinny też koniecznie trafiać opisy oraz dokumentacja muzyki i tańców ludowych.
 
We wszystkich właściwie regionach Polski wiejska muzyka pojawia się dziś najczęściej na scenie, a nie zgodnie z tradycją podczas obrzędów rodzinnych i dorocznych, wesel, chrzcin czy świąt religijnych. Ostatni autentyczni muzykanci to pokolenie urodzone przed II wojną światową. Jedynym regionem, w którym każda wieś ma swoją kapelę, pozostało Podhale. Wraz z wymieraniem muzyki ludowej zanikają tradycyjne instrumenty. A przecież poszczególne regiony Polski znacznie różniły się ludowymi przyśpiewkami, pieśniami i balladami, przekazywanymi z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne tańce polskie, np. kujawiaka czy oberka, kultywują dziś też przede wszystkim zespoły ludowe.
 
Równocześnie jednak coraz więcej ludzi, również młodych, docenia, chce poznawać i dokumentować żywą, autentyczną, niestylizowaną muzykę wsi. Najcenniejsze jest rejestrowanie tradycyjnego repertuaru wokalnego i instrumentalnego.
 
Ważny element kultury stanowi język, czyli w przypadku kultury ludowej przede wszystkim gwara. Warto poszukiwać źródeł nazw okolicznych miejscowości, charakterystycznych lokalnych nazwisk czy określeń przedmiotów, które przestały być używane wraz zanikiem pewnych zawodów, prac czy czynności. Właśnie język przechowuje oryginalność kultury regionalnej. W wielu miejscach Polski gwara przetrwała głównie w nazwach miejscowości, imionach i nazwiskach, przysłowiach, gawędach, legendach i podaniach. Fascynujące może być zbadanie i zapisanie lokalnych opowieści.
 
Współczesny język polski silnie się zuniformizował, dostosował swą formę do języka mediów – radia i telewizji – jednak wciąż możemy w nim zaobserwować pewne różnice.
 
Wartą polecenia bazę wiedzy o polskich gwarach stanowi przewodnik internetowy pod redakcją Haliny Karaś: http://www.gwarypolskie.uw.edu.pl/.
 
Wyjątkowo „smakowitych” rzeczy można się dowiedzieć, badając miejscowe tradycje kulinarne. A inspiracji najlepiej poszukać w kuchni własnej babci.
 
Zmiana stylu życia, nowe metody prowadzenia gospodarstw rolnych, konieczność produkowania jak najtaniej i na jak największą skalę sprawiły, że nie poznamy smaku wielu potraw, bo nie ma uprawia się już nasion i roślin, z których powstawały, a pracochłonne przepisy zostały zapomniane. Jednak po dziś dzień każdy z regionów Polski ma swoje oryginalne tradycje kulinarne, często związane z zasobami naturalnymi, np. bogactwem ryb na Pomorzu czy Mazurach albo różnorodnością miodów z leśnych barci na Podlasiu. Niespotykane nigdzie indziej na świecie potrawy i smaki bywają świetnymi wizytówkami regionu. Coraz rzadziej możemy spotkać na wsi tradycje kulinarne wiążące się niegdyś ściśle z określonymi świętami czy obrzędami religijnymi i rodzinnymi. Całe bogactwo potraw wiązało się z takimi wyjątkowymi wydarzeniami w życiu rodziny i całej społeczności, jak wesele, chrzciny czy pogrzeb. Typowym przysmakiem obowiązkowym na uroczystościach weselnych był kołacz, w niektórych regionach Polski nazywany korowajem. Codziennością natomiast i podstawową potrzebą każdej wiejskiej rodziny było pieczenie chleba – umiejętność, którą musiała zdobyć każda gospodyni.
 
Dziś pozostały nam głównie wspomnienia najstarszych mieszkańców i dokumentacja tego, co przetrwało. A także poszukiwanie w kulturze ludowej tego, co może być dziś dla nas wartościowe, oryginalne, cenne, a przede wszystkim inspirujące. Mapa Kultury czeka na regionalne szlaki sztuki, smaków i dźwięków.

 

Podziel się:  

Zaloguj się przez Facebook
Connect to your Facebook Account
Logowanie



rejestracja
zapomniałem hasła

Newsletter