Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą Politykę prywatności.

[ Zamknij ]

Wasze wpisy

Metry bieżące kultury studenckiej. O Archiwum Teatru Alternatywnego

Autor wpisu: Archiwum Teatru Alternatywnego
Data publikacji: 06.09.2011

60 tysięcy teczek osobowych, 80 tysięcy programów teatralnych, 2 miliony zdjęć i negatywów, 40 tysięcy afiszy i plakatów, ponad 100 prywatnych archiwów. Ponadto liczne teczki z wycinkami prasowymi o festiwalach i teatrach. Niestety nie jest to statystyka zasobów archiwalnych dotyczących teatrów studenckich, ale dokumentacja teatralna, z której dwa lata temu w Instytucie Teatralnym w Warszawie postanowiono wyodrębnić wyjątkową kolekcję – Archiwum Teatru Alternatywnego.

Dział Dokumentacji Teatralnej powstał w 1970 roku przy Zarządzie Głównym Związku Artystów Scen Polskich w Warszawie, a dziś – już jako Pracownia Dokumentacji Teatru działająca w Instytucie Teatralnym – stanowi największe w Polsce, centralne archiwum dedykowane współczesnemu teatrowi. Data powstania Działu Dokumentacji jest – co prawda przypadkowo – zbieżna z dość niezwykłym momentem w historii kultury studenckiej. To wtedy odbyły się premiery wytyczające nowy kierunek działalności młodego polskiego teatru – powstały głośne i polityczne: Spadanie Teatru STU, Jednym tchem Teatru Ósmego Dnia oraz W rytmie słońca wrocławskiego Kalambura. Zespoły te wywodziły się wprawdzie z „amatorskiego” ruchu uczelnianego, ale ich działalność miała charakter trwalszy, poważniejszy i stanowiła istotną kontrpropozycję dla dominującej kultury oficjalnej. To także tu, z perspektywy czasu, szuka się źródeł polskiej kontrkultury.

Organizacjami pełniącymi funkcję mecenasa teatru studenckiego były: początkowo Związek Młodzieży Polskiej, a potem głównie Zrzeszenie Studentów Polskich, dlatego archiwalia tych teatrów często (a do pewnego momentu – jedynie) były przechowywane w magazynach uczelni lub klubów studenckich, a ewidencjonowane i porządkowane przez popularne wtedy almanachy ruchu kulturalnego i artystycznego ZSP/SZSP, kroniki i prasę studencką. Najczęściej jednak zbiory ulegały nienaturalnej selekcji, której dokonywały historia, polityka i ludzka małostkowość, a więc zostały rozproszone, a nawet zniszczone. Anegdot o „dziwnych zniknięciach” jest niestety dużo więcej niż tych o „cudownych ocaleniach”, ale z pewnością do cennych inicjatyw należała działalność Ośrodka Dokumentacji Studenckiego Ruchu Kulturalnego i Artystycznego ZSP. Założony na początku lat 70. w Poznaniu przez Jerzego Łojkę, a potem afiliowany w innych miastach, miał „zebrać, opracować i udostępnić dokumenty kultury studenckiej”, co zresztą przez lata swojej działalności heroicznie czynił. Ponad 40 metrów bieżących różnorodnych archiwaliów pozyskanych zostało w formie darowizn i depozytów, ale niemal nieustannie kolekcja ta narażona była na tak zwane czyszczenie szaf, ponowne rozproszenie lub sprywatyzowanie. Od lat 90., po wielu perturbacjach, zbiór opracowano na nowo i wcielono do zbiorów Biblioteki Narodowej.

Wspomniany rok 1970 jest – z perspektywy Archiwum Teatru Alternatywnego – o tyle istotny, że do zbiorów ZASP-u, obok dokumentacji nurtu oficjalnego czy instytucjonalnego, na większą niż dotąd skalę zaczęły trafiać dokumenty dotyczące teatru studenckiego, zwanego potem także młodym, otwartym i alternatywnym. Były to w dużej mierze wycinki prasowe na temat działalności grup teatralnych i festiwali kultury studenckiej. W sposób nieco mniej systematyczny zbiór ten rozbudowywał się o wydawnictwa zwarte i tak zwane dokumenty pracy i dokumenty dzieła. Materiały te miały charakter niskonakładowy i krążyły najczęściej poza oficjalnym obiegiem, a do warszawskiego archiwum zaczęły trafiać dopiero w latach 90., wraz ze zmianami politycznymi i zniesieniem cenzury, najczęściej od prywatnych kolekcjonerów, aktorów, badaczy i historyków teatru, między innymi Andrzeja Hausbrandta, Jerzego Timoszewicza, Pawła Konica, Jerzego Krasowskiego i Krystyny Skuszanki. Od czasów uruchomienia witryny ATA, swoje zbiory zdecydowali się nam powierzyć między innymi Zbigniew Gluza, Wojciech Krukowski z Akademii Ruchu, Maria Baster z Teatru Pleonazmus oraz Jan Kłoczowski z Provisorium.

Obecnie dokumentacja teatrów alternatywnych, zwłaszcza w kontekście rozmiarów całego zjawiska, nie jest kolekcją dużą. Lata zaniedbań i rozproszenie zbiorów zrobiły swoje. Jest to jednak zbiór niezwykle ciekawy. Na ruch teatru alternatywnego składała się bowiem duża formacja teatrów publicystycznych, ale też teatrów posługujących się innymi środkami, syntetycznymi, teatrów, które wyżej ceniły radykalizm formy. Losy tych grup są także dość odmienne – działalność jednych miała charakter chwilowy i ograniczała się do okresu studenckiego jej członków, inne zaś zespoły uległy profesjonalizacji i nierzadko działają do dziś.

Tę różnorodność widać także w wyselekcjonowanej i poddanej opracowaniu w ramach ATA grupie kilku zespołów, na którą złożyły się między innymi warszawska Akademia Ruchu, poznański Teatr Ósmego Dnia, Teatr 77 z Łodzi, Teatr STU i Studencki Teatr Pleonazmus (oba z Krakowa) oraz zespoły lubelskie – Scena 6, Grupa Chwilowa, Teatr Provisorium, Scena Plastyczna KUL i nieodległe Gardzienice. W zbiorach można znaleźć archiwalia do prac historiograficznych, monograficznych, jak i materiały do badań teoretycznych. Są to dokumenty dotyczące działalności artystycznej ludzi teatru, grup teatralnych, festiwali oraz dokumentacja przedstawień. Bezpośrednio do kolekcji ATA wyodrębniono druki, pisma, dokumenty osobiste, korespondencję, notatki rękopiśmienne. Są one sukcesywnie opracowywane, digitalizowane i prezentowane (czasem fragmentarycznie) na stronie internetowej. Nie zrezygnowano z dotychczasowego tradycyjnego sposobu udostępniania zbiorów, ale elektroniczne archiwum niewątpliwie pozwala wyjść poza „martwy system muzealno-bibliotekarski”. Na potrzeby organizacji internetowego projektu stworzono system zakładek porządkujących archiwalia według teatrów i typów zbiorów. Poszerzono je o notki o historii teatrów, bibliografię i przedruki artykułów.

Celem projektu jest także zabezpieczenie gromadzonych materiałów przed technicznym zniszczeniem przez przeniesienie części zbiorów z nośnika tradycyjnego (rękopis, maszynopis, druk) czy analogowego (taśma i kaseta magnetofonowa) na nośnik cyfrowy. Wśród zdigitalizowanych materiałów znajdziemy duży zbiór fotografii ze spektakli Teatru Ósmego Dnia, kilkadziesiąt afiszy Ośrodka Teatralnego Kalambur i fotografii wnętrza słynnej kawiarni Pod Kalamburem we Wrocławiu, a także fotografie scen i pomieszczeń technicznych Teatru STU. Wśród dokumentów znajdują się między innymi protokół weryfikacji zespołu Akademii Ruchu przez Departament Teatru Ministerstwa Kultury, fragmenty scenariuszy pierwszych spektakli Teatru Ósmego Dnia, projekty kostiumów i przestrzeni, liczne programy teatralne i zaproszenia na spektakle, obcojęzyczne biuletyny wykorzystywane przez teatry podczas wyjazdów zagranicznych, oficjalną korespondencję Lecha Raczaka i Bogusława Litwińca z Ministerstwem Kultury, opis sporu między Radą Pracowniczą a Dyrekcją Teatru STU, a także statut mającej powstać Unii Teatru Alternatywnego (inicjatywę zastopowało wprowadzenie stanu wojennego). Kilka lat temu mediateka Instytutu Teatralnego została wzbogacona o zbiory Pracowni Filmowej Centrum Sztuki Studio w Warszawie, obejmującej około trzech tysięcy nagrań dotyczących polskiego teatru i kultury studenckiej. Znajdziemy tu między innymi rejestracje spektakli Teatru Ósmego Dnia, Sceny Plastycznej KUL, Akademii Ruchu, Provisorium, relacje z festiwali studenckich i materiały do filmów dokumentalnych. Z kolei w lutym 2011 roku rozpoczęto nowy etap projektu, polegający na tworzeniu audiowizualnego zbioru relacji, wspomnień oraz innych archiwalnych świadectw uczestników tego ruchu.

Projekt Archiwum Teatru Alternatywnego pozwala przyjrzeć się różnym formom zaangażowania studentów czy młodej inteligencji w działalność teatralną dwóch ostatnich dekad PRL, prześledzić różne wytwory i przejawy kultury studenckiej, które stanowiły o jej inności i czyniły z niej zjawisko wyraźnie wyodrębniające się w ówczesnej, ale i współczesnej kulturze polskiej, wreszcie – zaprezentować wpływ, jaki te teatry miały na teatr instytucjonalny.

Agnieszka Kubaś

 

 

Metryczka:

Podziel się:  

Oceń artykuł:
  Aktualna ocena: 3,2 (głosów: 1550)

Komentarze (0):

Aby dodawać komentarze musisz się zalogować!
Może zainteresują Cię jeszcze:

Powiązane lokalizacje

Mapa

Zaloguj się przez Facebook
Connect to your Facebook Account
Logowanie



rejestracja
zapomniałem hasła

Newsletter