Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą Politykę prywatności.

[ Zamknij ]

Wasze wpisy

Stary Cmentarz Żydowski w Cieszynie

Autor wpisu: brelok
Data publikacji: 14.06.2011

Stary Cmentarz Żydowski przy ulicy Hażlaskiej 39 w Cieszynie jest jedną z dwóch (obok Nowego Cmentarza Żydowskiego) izraelickich nekropolii w mieście i zarazem – jak nazwa wskazuje – starszą z nich.

Grunt pod cmentarz został zakupiony w 1647 roku i od tego czasu należał do rodziny Singerów. W 1785 roku nekropolia przestała być własnością prywatną – została sprzedana gminie żydowskiej w Cieszynie. Ostatni pochówek odbył się tu w 1928 roku.

W 1986 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. Obecnie należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej. Do dziś zachowało się tu ponad 1500 nagrobków. Cmentarz ma powierzchnię 1,9 ha i jest otoczony murowanym ogrodzeniem.

Prywatny cmentarz rodziny Singerów
Początki cmentarza są związane z osobą Jakuba Singera – założyciela najstarszego żydowskiego rodu mieszkającego na stałe w Cieszynie. W 1631 roku zawarł on z księżną Elżbietą Lukrecją umowę o najem cieszyńskiego myta, a instrukcja księżnej z 23 kwietnia 1647 roku nadawała mu – jako książęcemu poborcy podatków – szerokie przywileje, takie jak swobodne wyznawanie religii mojżeszowej i zgoda na urządzenie cmentarza dla zmarłych z rodziny.

Żyd zakupił w tym samym roku od mieszczanina Jana Krausa teren na tak zwanych Winogradach, który stał się zalążkiem dzisiejszego cmentarza. Jakub Singer pochowany został na nim jako pierwszy; niestety jego nagrobek nie zachował się do czasów współczesnych.

Po wydaniu przez Karola VI edyktu tolerancyjnego w 1713 roku nastąpił napływ ludności żydowskiej do miasta i w związku z tym na cmentarzu pochówki odbywały się znacznie częściej. Ze względu na brak miejsc grzebalnych Singerowie dokupili w 1715 roku fragment gruntu wraz z domem od Jana Fabera, a w 1723 roku – kawałek pola od Zuzanny Berisch. W uzyskanym budynku osadzono sługę, który opiekował się cmentarzem. W czasach Marii Teresy cmentarz był już powszechnie używany przez Żydów z Cieszyna i okolic. W 1768 roku Singerowie (Hirschel Singer i jego siostra Endel, wdowa po Jakubie Oppenheimie) znów powiększyli areał kirkutu wskutek wykupienia przylegającego ogrodu pofolwarcznego. Utrzymywali oni w tym okresie grabarza, a za pochówek pobierali wysokie opłaty, choć 20 biednych Żydów rocznie grzebali na własny rachunek z dodaniem przyodziewku.

Cmentarz własnością gminy
31 marca 1785 roku Mojżesz Hirschel Singer sprzedał cmentarz za 900 florenów ogółowi 88 tolerowanych rodzin żydowskich w Cieszynie i od tego momentu nekropolia przestała być prywatną własnością rodziny Singerów, lecz przeszła w ręce gminy żydowskiej obejmującej cały Śląsk Cieszyński.

Cmentarz był stale powiększany – w 1802 roku nabyto parcelę Pawła Płoszka, a w 1836 roku teren wyeksploatowanego kamieniołomu. Od tego momentu kirkut zyskał swój ostateczny kształt. Około 1820 roku przy cmentarzu wybudowano szpital dla biednych Żydów, a w 1830 roku teren nekropolii otoczono ceglanym murem. W drugiej połowie XIX wieku wybudowano, istniejący do dziś, dom przedpogrzebowy z mieszkaniem dla strażnika i stajnią dla koni i karawanu. Budynek ten był darem Emanuela A. Ziffera – pochodzącego z Cieszyna specjalisty od kolejnictwa w Austrii – i był poświęcony pamięci jego rodziców, o czym informuje tablica.

W 1890 roku ze względu na brak miejsca przeznaczono na cele grzebalne teren starego domu przedpogrzebowego i domku strażnika. Cmentarz osiągnął powierzchnię 0,817 hektara z 1977 kwaterami grobowymi. Postanowiono także niewiele dalej wybudować nowy cmentarz, który oddano do użytku w 1907 roku. Po otwarciu nowego cmentarza pochówki na starym kirkucie odbywały się sporadycznie, a ostatni znany z nazwiska pochowany to doktor Walter Schramek, zmarły w 1928 roku. Stary Cmentarz Żydowski w Cieszynie był więc miejscem pochówków przez blisko 250 lat. Od XIX wieku kirkutem zajmowali się członkowie bractwa pogrzebowego Chewra Kadisza. W latach 80. i 90. XIX wieku zarządcą cmentarza był Leopold Wolf, a następnie do pierwszej wojny światowej długoletni przewodniczący bractwa – Moritz Presser.

Podczas II wojny światowej
Na początku września 1939 roku cmentarz został zamknięty przez okupacyjne władze niemieckie, a w 1941 roku – skonfiskowany na rzecz III Rzeszy. W marcu 1943 roku wydano zarządzenie o przekształceniu cieszyńskich cmentarzy w parki, gdyż po „przesiedleniu” miejscowych Żydów nie będą już używane. Do końca wojny nic jednak w tej kwestii nie przedsięwzięto i cmentarz przetrwał okupację w dobrym stanie. Na terenie Starego Cmentarza gestapo przeprowadziło w kwietniu 1945 roku egzekucję 81 zakładników – w tym 18 czechosłowackich skautów. Po wojnie ich ciała zostały ekshumowane i przeniesione do zbiorowej mogiły na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie.

Po wojnie
Po wojnie cmentarzem opiekowała się Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Cieszynie, a od 1966 roku – Kongregacja w Bielsku-Białej. Następowała szybka dewastacja nekropolii – kradziono między innymi stare macewy na cele budowlane, a stan wykonanych z piaskowca nagrobków pogarszało duże zasolenie gleby. Dom przedpogrzebowy został wyremontowany w latach 1972–1973, a następnie był wynajmowany na magazyny. W 1986 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. Po 1989 roku Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej usiłowała zachować czystość i na bieżąco dokonywać niezbędnych napraw na terenie kirkutu. Niedawno został rozebrany grożący zawaleniem fragment okalającego nekropolię ceglanego muru.

Sztuka nagrobna
Do czasów współczesnych zachowało się 1576 nagrobków, a najstarszy z nich pochodzi z 1686 roku.

Najstarsze nagrobki to małe i grube stele z piaskowca zakończone trójkątem lub łukiem odcinkowym. Wgłębne inskrypcje składają się z dużych, dość ozdobnych liter. Nagrobki z drugiej ćwierci XVIII wieku są już większe i mają pierwsze elementy ornamentyki, takie jak rozety i wici roślinne. Około 1750 roku pojawiły się nagrobki zwieńczone łukiem pełnym, a w latach 60. zostały one wzbogacone o ornamenty i elementy symboliczne (lwy heraldyczne – łączone z imieniem zmarłego, drzewo życia, lewicki dzban – symbol posługi kapłańskiej, korona – nawiązanie do talmudycznych trzech koron wieńczących ludzkie dzieło). Inskrypcje stosowane na macewach w Cieszynie są bardzo krótkie i proste – należą do nich, oprócz imienia zmarłego oraz daty urodzenia i śmierci, krótkie pochwały dotyczące sprawiedliwości, bogobojności czy dobroczynności i opieki nad ubogimi. Sporadycznie pojawiają się dłuższe teksty nagrobne jak na steli Izaaka syna Aszera z Wodzisławia, zmarłego 22 kwietnia 1791 roku: „W piątek w drugi dzień półświęta Paschy 551 przyszedł Izaak do dołu na polu i upadł i pogrążył się w wodzie i łzach naszych oczu”.

W połowie wieku XIX można obserwować silne wpływy asymilacji żydowskiej, wskutek czego nagrobki straciły wygląd tradycyjnej macewy. Pojawiły się nawiązania do stylistyki neoklasycznej (kwiat akantu, jońskie lub doryckie półkolumienki), a od połowy lat 50. Zaczęto stosować obeliski – typową formę nagrobną żydowskich środowisk asymilowanych. Nagrobki obeliskowe są pozbawione cech identyfikacji religijnej, czasem nie mają nawet inskrypcji hebrajskiej – epitafia zostały wyryte alfabetem łacińskim, najczęściej w języku niemieckim. Wykonano je już nie z piaskowca, lecz z ciemnego granitu i wapienia krystalicznego. Na cmentarzu znajdują się także dwa nagrobki żeliwne (Ignaza Loebensteina i Estery Altman) z drugiej połowy XIX wieku. Najprawdopodobniej w Cieszynie wykonywano także nagrobki drewniane, stosowane w ubogich pochówkach, jednak żaden nie przetrwał do naszych czasów.

Metryczka:

Podziel się:  

Oceń artykuł:
  Aktualna ocena: 3,2 (głosów: 1494)

Komentarze (0):

Aby dodawać komentarze musisz się zalogować!

Powiązane lokalizacje

Galeria

Cieszyn, stary cmentarz żydowski

Mapa

Zaloguj się przez Facebook
Connect to your Facebook Account
Logowanie



rejestracja
zapomniałem hasła

Newsletter