Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki. Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą Politykę prywatności.

[ Zamknij ]

Wasze wpisy

Ręcznik obrzędowy na ziemi bielskiej

Autor wpisu: ewa_zwierzyńska
Data publikacji: 16.07.2011

Pamiętam haftowane obrusy w domu mojej babci, która mieszkała we wsi Hołody koło Bielska Podlaskiego. Wykonane z samodziałowego lnu, na jednym z nich były wyszyte róże, na drugim – leśne poziomki. Babcia zaściełała je tylko na uroczyste obiady i zawsze chwaliła się, że ręczniki wyhaftowała sama.

W czasach jej młodości nie było to nic nadzwyczajnego. Każda szanująca się panna musiała umieć haftować. Haftowane ręczniki stanowiły obowiązkowy element wiana, które wnosiła do posagu.

Podobne, jeśli wręcz nie identyczne, wzory odnalazłam na stronie www.bielskirecznik.pl, która jest poświęcona ręcznikowi obrzędowemu ziemi bielskiej. Samodzielnie wykonany i wyhaftowany ręcznik odgrywał bardzo ważną rolę w domach prawosławnych mieszkańców Podlasia. Ręcznik był wyrazem łączności człowieka z Bogiem i przodkami, siedliskiem dobra, obrazował przeznaczenie.

Ręcznik towarzyszył człowiekowi nieustannie, od narodzin aż do śmierci. Obrazował on granicę, miedzę, próg, który człowiek przekracza, aby wejść w kolejny etap życia. Już podczas połogu kobieta, by ulżyć sobie w cierpieniach, zawieszała ręcznik przez belkę na suficie i rodziła, przytrzymując się jego końców. Nowo narodzone dziecię od razu otulano w nowy, czysty ręcznik. Kolejną granicę stanowiło małżeństwo. Panna młoda musiała mieć odpowiednią liczbę samodzielnie wyhaftowanych ręczników (najczęściej od 3 do 5), ale zdarzało się, że bogatsze dziewczyny przygotowywały ich aż kilkanaście. Obdarowywały nimi przyszłego męża, jego rodziców i swata.

W przeddzień ślubu, w sobotę wieczorem na uroczystą kolację do domu dziewczyny zapraszano marszałka wesela. Rozpoczynał on posiłek od umycia rąk, a matka dziewczyny podawała mu ręcznik, który marszałek po wytarciu dłoni zatrzymywał w prezencie. W dniu ślubu młoda para symbolicznie przekraczała ręcznik położony na ziemi, a także stała na nim podczas zaślubin w świątyni. Panna młoda niosła ślubną ikonę otoczona haftowanym ręcznikiem. Ikonę zawieszała w domu męża, a ręcznik musiał wisieć na niej do Wielkanocy lub Bożego Narodzenia. Dwa końce ręcznika symbolizowały mężczyznę i kobietę, a także początek i koniec życia, miedzy którymi zostały zapisane przeznaczenie i los.

Kolejną, ostatnią już granicą była śmierć. W dniu zgonu ręcznikiem otaczano ikonę zawieszoną u wezgłowia łóżka zmarłego. Pozostawał on na niej 40 dni, podczas których – jak wierzono – dusza zmarłego przebywa jeszcze w obejściu. Dopiero wówczas można był go zdjąć i uprać. Uważano, że przebywa w nim duch zmarłego. Ręcznikiem ozdabiano krzyż pogrzebowy, który prowadził zmarłego na cmentarz. Po pogrzebie ręcznik był oddawany do cerkwi. Na Podlasiu jeszcze do lat 80-tych XX wieku praktykowano zwyczaj niesienia trumny na ręcznikach, a następnie opuszczanie na nich trumny do grobu, gdzie pozostawały razem zakopane w ziemi. Ręcznik obowiązkowo wkładano też do trumny, otaczając nim ciało nieboszczyka.

Często ozdabiano ręcznikiem przydrożne krzyże i ikony w domu, spinając końce ręcznika tak, aby otaczały ikonę ze wszystkich stron. Ręcznik stanowił ochronę przed złem i nieszczęściem. Podczas zarazy panującej we wsi kobiety związywały ze sobą ręczniki, którymi otaczały wieś, chroniąc ją w ten sposób od choroby, następnie ręcznik zakopywano na rozstaju dróg. Często ręcznikami ozdabiano też ściany, lusterka i obrazy.

Ręcznik pełnił także ważną funkcję podczas prac i obrzędów polowych. Gospodarz, zasiewając ziarno na wiosnę, wychodził w pole przepasany ręcznikiem, na którym zawieszał naczynie ze zbożem. Pierwszy ścięty snop żyta obwiązywano ręcznikiem. W ręcznik zawiązywano upieczony chleb, przykrawano nim dzieże, w której było rozczyniane ciasto. W dzień świętego Jerzego cała rodzina wychodziła na pole, niosąc na ręczniku korowaj – ciasto obrzędowe – by potaczać go po rosnącym zbożu i tym sposobem zapewnić sobie urodzaj.

Najstarsze ręczniki, które zachowały się na Podlasiu pochodzą z przełomu XIX i XX wieku. Mają długość od 1,5 do 3 m, były zdobione haftem tkackim zwanym wybieranym (perebory). Haft tkacki przypomina hafty wykonane igłą, jest to haft na granicy wyszywania i tkania. Starym haftem jest również haft krzyżykowy. Początkowo haftowano nitkami w dwóch kolorach – czerwonym i czarnym, niekiedy niebieskim. Kolor czerwony symbolizował życie, a w połączeniu z odpowiednim ornamentem spełniał funkcję magiczną. Korzystano z archaicznych wzorów, znanych jeszcze w czasach przedchrześcijańskich. Często były to motywy geometryczne : trójkąty, czworokąty, gwiazdy, meandry. Pojawiały się napisy cyrylicą zawierające sentencje lub inicjały wykonawczyń.

W latach 30-tych XX wieku pod wpływem dworu i kościoła pojawiły się różnokolorowe hafty z nowymi motywami – najczęściej były to kwiaty, liście, ptaki (pawie, koguty) lub inne zwierzęta, owoce winorośli. Często haftowano całe wazony z kwiatami. Pojawiły się hafty płaski i ażurowy. Końce ręczników były ozdabiane koronką szydełkową lub tak zwaną breszką z samodziałowej tkaniny lnianej. Tutaj też pojawiają się motywy geometryczne, roślinne lub zoomorficzne.

Jeszcze do lat 60-tych XX wieku dziewczęta na wsiach wokół Bielska Podlaskiego haftowały ręczniki na posag. Obecnie tradycja ta zanikła. Fundusz Lokalny na Rzecz Rozwoju Społecznego od kilku lat prowadzi program zbierania, inwentaryzowania i wyszukiwania starych ręczników na podlaskich wsiach. Owoce jego pracy możemy obejrzeć na stronie www.bielskirecznik.pl.

Metryczka:

Podziel się:  

Oceń artykuł:
  Aktualna ocena: 3,3 (głosów: 1128)

Komentarze (1):

Alina Dębowska, 26.09.2011
Pani Ewa Zwierzyńska zilustrowała swój artykuł fotografiami z wystawy "Tajemniczy ręcznik" z Muzeum w Bielsku Podlaskim. Autorami wystawy jak i strony internetowej www.bielskirecznik.pl są: Alina Dębowska, Katarzyna Sołub i Jerzy Sołub.

Aby dodawać komentarze musisz się zalogować!

Powiązane lokalizacje

Galeria

Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej
Ręcznik obrzędowy ziemi Bielskiej

Mapa

Zaloguj się przez Facebook
Connect to your Facebook Account
Logowanie



rejestracja
zapomniałem hasła

Newsletter